Istota racjonalnego odżywiania po urazie rdzenia kręgowego

Osoby po urazie rdzenia kręgowego narażone są na różne następstwa i powikłania wynikające ze stanu somatycznego. Przestrzeganie rygorów zrównoważonej diety w tym dostarczenie wszystkich niezbędnych składników odżywczych odgrywa u nich szczególną role. Racjonalne odżywianie jest jednym z czynników minimalizujących ryzyko powikłań, a także wspomagającym leczenie powstałych już następstw.

Poruszanie się wózkiem inwalidzkim wywołuje zbliżone reakcje fizjologiczne (zużycie tlenu, wydatek energii, szybkość poruszania się) do normalnego chodu. Racje pokarmowe przeznaczone dla niepełnosprawnych po urazie rdzenia kręgowego prowadzących aktywny tryb życia są takie same jak w żywieniu osób zdrowych z uwzględnieniem zapotrzebowania energetycznego w zależności od wieku, płci i aktywności fizycznej. Należy jednak zaznaczyć potrzebę zwracania szczególnej uwagi na składniki odżywcze, których niedobór będzie prowadził do poważnych powikłań. Skutkiem tego jest ograniczenie jakości życia.

W odżywianie osób po urazie rdzenia kręgowego należy mieć na uwadze profilaktykę osteoporozy, cukrzycy, odleżyn, zaburzeń czynności przewodu pokarmowego, obrzęków kończyn dolnych i innych możliwych następstw urazu.

W zapobieganiu osteoporozie bardzo ważne jest dostarczanie prawidłowej ilości wapnia i witaminy D3. U osób dorosłych niedostateczne spożycie pokarmów zawierających wapń przyspiesza utratę masy kostnej, natomiast wzrost spożycia powoduje spowolnienie tempa tego procesu. Jego rola jest szczególnie ważna u kobiet w okresie menopauzy, kiedy zmniejszona synteza estrogenów przyspiesza proces utraty masy kostnej. Zalecane spożycie wapnia dla młodzieży i dorosłych wynosi od 900 do 1200 g na dzień. Wapń jest najlepiej przyswajalny z mleka i serów, a produkty te są głównym jego dostarczycielem dla organizmu obok konserw rybnych. Dużo wapnia zawierają także produktu zbożowe i niektóre warzywa. Należy pamiętać, że stosowanie preparatów wapniowych winno być ograniczone do sytuacji, gdy podaż wapnia w pożywieniu jest niedostateczna. Ich stosowanie łączy się często z występowaniem zaparć, które są częstymi dolegliwościami osób po urazie rdzenia. Wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego jak i aktywność osteoblastów zależy od podaży witaminy D3. Pokrycie zapotrzebowania na tą witaminę, a dokładnie jej aktywnych metabolitów jest niezbędne do mineralizacji kości i nie powinno przekraczać 400-1000 j.m. na dobę. Dla osób, których organizm regularnie poddaje się nasłonecznieniu, podaż witaminy D3 wydaje się wystarczające. Obok wapnia fosfor jest składnikiem budulcowym kości. Nadmiar jak i niedobór fosforu w diecie jest szkodliwy dla tkanki kostnej. Jego niedobór jest rzadki gdyż powszechnie występuje w produktach spożywczych. Natomiast zwiększone spożycie produktów bogatych w fosfor wywołuje naruszenie równowagi mineralnej i obniżenie ilości wapnia w organizmie. Dziennie jego zapotrzebowanie wynosi 700-1200 mg/os.
Ze zwiększonym obniżeniem wapnia w organizmie wiążę się także nadmierne spożycie kawy, która powoduje znaczne jego wydalanie.

Niezbędna dla zdrowia kości jest również odpowiednia podaż białka. Z białka zbudowany jest kolagen, który wzmacnia kość, oraz enzymy rozkładające kolagen. Zarówno nadmiar jak i niedobór są szkodliwe. Najwięcej białka znajduje się w produktach pochodzenia zwierzęcego takich jak mleko, sery, jaja, mięso, podroby, chude wędliny, ryby, oraz przetwory mięsne i rybne. Białka tych produktów zawierają znaczne ilości niezbędnych aminokwasów i mają wysoką zawartość odżywczą. Spośród produktów roślinnych głównym źródłem białka jest soja. Jest ono uboższe w aminokwasy aniżeli białko zwierzęce. Według Komitetu Ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia właściwy poziom spożycia białka, w przeliczeniu na pełnowartościowe białko zwierzęce wynosi dla dorosłego mężczyzny 0, 57 g, dla dorosłej kobiety 0, 52 g na każdy kilogram masy ciała.

Zapobieganie osteoporozie wiąże się także z ograniczeniem ilości spożywania alkoholu i rzuceniem palenia tytoniu szerzej opisanych w rozdziałach dotyczących powyższych tematów.

W wyniku dużego zagrożenia cukrzycą osoby po urazie rdzenia kręgowego powinny przestrzegać zaleceń dotyczących jej profilaktyki. Najważniejsze jest unikanie diety bogatoenergetycznej z nadmierną ilością tłuszczów i węglowodanów łatwo przyswajalnych, z niską zawartością błonnika pokarmowego. Częstym i bardzo popularnym błędem jest spożywanie wiele hamburgerów i innych szybkich dań, co zwiększa prawdopodobieństwo na zachorowanie. Należy zmniejszyć spożywanie cukrów prostych, które są szybko wchłaniane z przewodu pokarmowego (glukoza, fruktoza, sacharoza, laktoza), a jeść raczej produkty zawierające wielocukry. Zaleca się kasze, pieczywo, warzywa i owoce. Otyłość, nadwaga to zwykle lekceważone, ale istotne przyczyny sprzyjające cukrzycy. Jednym ze sposobów uniknięcia tego czynnika ryzyka choroby jest utrzymanie odpowiedniej wagi ciała, co dla osób po urazie rdzenia jest szczególnie trudne ze względu na siedzący tryb życia i inne następstwa urazu. Można ją kontrolować przy pomocy wskaźnika masy ciała (BMI).

Skutkiem urazu rdzenia kręgowego jest zaburzenie czynności przewodu pokarmowego. Najczęściej występującymi dolegliwościami są zaparcia w wyniku przewlekłego osłabienia perystaltyki jelit. Bardzo ważne jest w odżywianiu tych osób wybieranie pokarmów bogatych w błonnik pokarmowy, który w odpowiednich ilościach powoduje prawidłową prace jelit. Przeprowadzono wiele badań i stwierdzono, że uzupełnienie diety ciemnym pieczywem, płatkami owsianymi, otrębami skutecznie likwiduje zapacia. Należy pamiętać o obecności błonnika pokarmowego w warzywach, owocach i one, szczególnie w stanie surowym powinny mieć znaczący udział w żywieniu. Codzienne przyjmowanie błonnika pokarmowego z pożywieniem powinno wynosić 30-60 g. Ważna jest także odpowiednia podaży płynów, które są niezbędne do prawidłowego uformowania stolca.

Prawidłowe odżywianie wpływa na funkcje całego organizmu, a więc także na skórę, której stan jest szczególnie ważny u osób po urazie rdzenia kręgowego. Spędzanie życia na wózku inwalidzkim i dodatkowe czynniki wynikające z następstw urazu predysponują do jej uszkodzeń a w konsekwencji do powstania odleżyn. W ich profilaktyce racjonalne odżywianie odgrywa szczególną rolę. Odpowiednie spożycie białka, ważnych składników tłuszczów ma wpływ na rozciągliwość i elastyczność skóry. Takie składniki białek pokarmowych, jak niezbędne aminokwasy są konieczne do syntezy białek wewnątrz ustrojowych i muszą być dostarczane z pożywieniem. Inne ważne składniki jak witaminy i sole mineralne mają nie tylko odżywcze znaczenie dla skóry, ale także leczą jej dolegliwości. Jednym ze składników mineralnych, który ma znaczny wpływ na jej stan jest cynk. Bierze udział w metabolizmie witaminy A i nasila jej działanie na skórę. Wpływa także na gojenie się powstałych już ran. Jego niedobór prowadzi do uszkodzenia i infekcji skóry. Bogatym źródłem cynku są: nasiona strączkowe i słonecznika, mięso, kiełki pszenicy, nasiona dyni, ryby, kasze, ciemne pieczywo, jaja, mleko, warzywa, owoce. Zalecane dziennie spożycie cynku, którego przestrzeganie jest istotne dla osób po urazie rdzenia wynosi 13 mg. W wielu przypadkach niezbędne jest zwiększenie tej dawki dla zachowania prawidłowego stanu skóry.

 

mgr Magdalena Żabińska-Pyka